Fire oranı, üretime giren malzemenin sağlam ürüne dönüşmeyen kısmının girişe oranıdır: Fire oranı (%) = (Giren miktar − Sağlam çıkan miktar) ÷ Giren miktar × 100. Örneğin 1.000 kg hammadden 940 kg sağlam ürün çıkıyorsa fire oranı %6'dır.
Fire oranının tamamlayıcısı randımandır (verim): Randıman (%) = Sağlam çıkan ÷ Giren × 100. Aynı örnekte randıman %94'tür. İkisinin toplamı her zaman 100 eder.
Hangi birimle hesaplanmalı?
Fire oranı üç farklı birimle hesaplanabilir ve üçü farklı soruyu cevaplar:
| Birim | Formül | Kullanım yeri |
|---|---|---|
| Ağırlık (kg) | (Giren kg − Sağlam kg) ÷ Giren kg | Hammadde tüketimi, maliyet |
| Adet | Hatalı adet ÷ Toplam üretilen adet | Kalite ve süreç performansı |
| Değer (TL) | Fire maliyeti ÷ Toplam malzeme maliyeti | Yönetim raporu |
Ağırlık fire oranı, kesim artıkları ve talaş gibi ürüne hiç dönüşmeyen malzemeyi de içerir. Adet fire oranı yalnız bitmiş ama kusurlu çıkan ürünü sayar. Bir sac kesim hattında ağırlık firesi %12 iken adet firesi %1 olabilir: malzemenin çoğu kesim artığıdır, hatalı parça azdır. İki oranı karıştırmak yanlış karar verdirir.
Çözümlü örnek
Bir atölye 2.400 kg alüminyum profilden kapı kasası üretiyor.
- Kesim sonrası kullanılabilir parça: 2.160 kg (240 kg kesim artığı)
- Montajda hatalı çıkan kasa: 36 adet, toplam 2.000 kasa üretildi
- Hatalı kasaların ağırlığı: 36 × 1,08 kg = 38,9 kg
- Sağlam kasa ağırlığı: 2.160 − 38,9 = 2.121,1 kg (2.000 kasa × 1,08 kg = 2.160 kg)
Ağırlık fire oranı = (2.400 − 2.121,1) ÷ 2.400 = 278,9 ÷ 2.400 = %11,6
Adet fire oranı = 36 ÷ 2.000 = %1,8
Burada iyileştirme önceliği kesim planıdır. Kesim artığı toplam firenin %86'sını oluşturuyor (240 ÷ 278,9).
Çok aşamalı üretimde oranlar toplanmaz, çarpılır
Malzeme birden fazla aşamadan geçiyorsa toplam randıman her aşamanın randımanının çarpımıdır.
| Aşama | Aşama firesi | Aşama randımanı |
|---|---|---|
| Kesim | %8 | %92 |
| Bükme | %3 | %97 |
| Kaynak ve montaj | %2 | %98 |
| Boya | %4 | %96 |
Toplam randıman = 0,92 × 0,97 × 0,98 × 0,96 = %83,96. Toplam fire %16,04 olur.
Fire oranları toplanırsa %17 bulunur; fark küçük görünse de maliyet ve malzeme ihtiyacı hesabında yanlış sonuç verir. Aynı mantıkla, 1.000 adet sağlam ürün için başlangıçta 1.000 ÷ 0,8396 ≈ 1.192 adet (yukarı yuvarlanır) karşılığı malzeme gerekir. Bu katsayı ürün ağacına girilmezse malzeme ihtiyaç hesabı her seferinde eksik çıkar; ihtiyaç hesabının nasıl yapıldığını MRP nedir yazısında anlattık.
Fire, hurda ve ikinci kalite
Üçü sık karıştırılır:
- Fire: Üretim sürecinin doğası gereği oluşan kayıp (talaş, buharlaşma, kesim artığı, ilk parça ayarı).
- Hurda: Kusurlu olduğu için ürün olarak kullanılamayan, ancak malzeme olarak satılabilen parça. Satış geliri fire maliyetinden düşülür.
- İkinci kalite: Kusurlu ama indirimli satılabilen ürün. Fire sayılmaz; ayrı bir stok kodunda izlenir.
Bu ayrım yapılmazsa fire oranı gerçekte olduğundan yüksek görünür ve hurda satış geliri raporlarda kaybolur.
Vergi açısından fire
Olağan fire, üretim maliyetinin bir parçasıdır ve mamul maliyetine dahil edilir. Olağanüstü fire ve zayiat için ise vergi idaresi belgelendirme ister; oranın makul olduğunu göstermek üzere sanayi odalarının düzenlediği fire ve randıman oranı belgeleri ya da bilirkişi raporu kullanılır. Oranın işletmenin kendi üretim kayıtlarıyla desteklenmesi, inceleme sırasında en güçlü dayanaktır. Kendi durumunuz için mali müşavirinizle birlikte değerlendirin.
Fire oranı nasıl düşürülür?
- Önce ölçün: Fire, aşama ve neden bazında kaydedilmelidir. Ay sonu toplam fire hangi aşamanın sorunlu olduğunu göstermez.
- Nedenleri sıralayın: Genellikle üç dört neden toplam firenin büyük kısmını oluşturur.
- Kesim ve yerleşim planını gözden geçirin: Ağırlık firesinin en büyük kaynağıdır.
- İlk parça ayar firesini ayrı izleyin: Sık ürün değiştiren hatlarda toplam fire içinde beklenenden büyük pay tutar.
Fire maliyetinin birim maliyete nasıl yansıdığını üretim maliyeti hesaplama yazısında, aşama bazında veri toplamayı ise üretim takibi nasıl yapılır yazısında anlattık. Firenin iş emri üzerinde, neden koduyla ve anında kaydı üretim takip terminali ile yapılır; bu kayıt ürünümüz Sisdem içinde doğrudan stok ve maliyete yansır.
Destek ve teklif
Bu konudaki kurulum ve destek talepleriniz için iletişim formunu kullanabilirsiniz.
Teklif alın