Üretim maliyeti hesaplama: formül ve birim maliyet örneği

Üretim maliyeti, direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin toplamıdır. Birim maliyet ise bu toplamın o dönemde üretilen sağlam ürün adedine bölünmesiyle bulunur: Birim maliyet = (Malzeme + İşçilik + Genel üretim gideri) ÷ Sağlam adet.

Tekdüzen hesap planında bu üç unsur 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri, 720 Direkt İşçilik Giderleri ve 730 Genel Üretim Giderleri hesaplarında izlenir. Muhasebe dönem sonunda bu hesapları toplar; üretim yöneticisinin ihtiyacı ise aynı hesabı ürün ve iş emri bazında, dönem bitmeden görmektir.

Üç unsur

Direkt malzeme: Ürünün reçetesine giren hammadde ve yarı mamul. Fire dahil tüketilen miktar üzerinden hesaplanır.
Direkt işçilik: Doğrudan o ürün üzerinde çalışan personelin, o ürüne harcadığı süreye düşen ücret ve yan giderleri.
Genel üretim giderleri: Tek bir ürüne doğrudan yüklenemeyen giderler. Enerji, makine amortismanı, bakım, ustabaşı ve kalite personeli, fabrika kirası, sarf malzeme.

Asıl zorluk üçüncü kalemdedir. Genel üretim giderleri ürünlere bir ölçüye göre dağıtılır; ölçü yanlış seçilirse bir ürün olduğundan pahalı, diğeri olduğundan ucuz görünür.

Çözümlü örnek

Bir atölye ay içinde iki ürün üretiyor: A (basit, hızlı) ve B (karmaşık, makinede uzun süren).

Veri	Ürün A	Ürün B
Üretilen sağlam adet	4.000	1.000
Birim başına malzeme (fire dahil)	18 TL	42 TL
Birim başına işçilik süresi	3 dk	9 dk
Birim başına makine süresi	2 dk	12 dk

Direkt işçiliğin saat maliyeti 300 TL. Ayın genel üretim giderleri 168.000 TL.

Direkt malzeme: A için 4.000 × 18 = 72.000 TL; B için 1.000 × 42 = 42.000 TL.

Direkt işçilik: A için 4.000 × 3 dk = 200 saat × 300 = 60.000 TL; B için 1.000 × 9 dk = 150 saat × 300 = 45.000 TL.

Genel üretim giderinin dağıtımı için iki ölçüyü karşılaştıralım.

Adede göre dağıtım: Toplam 5.000 adet, adet başına 33,6 TL. A'ya 134.400 TL, B'ye 33.600 TL düşer.

Makine saatine göre dağıtım: A için 4.000 × 2 dk = 133,3 saat; B için 1.000 × 12 dk = 200 saat; toplam 333,3 saat. Saat başına 504 TL. A'ya 67.200 TL, B'ye 100.800 TL düşer.

Birim maliyet	Adede göre dağıtım	Makine saatine göre dağıtım
Ürün A	(72.000 + 60.000 + 134.400) ÷ 4.000 = 66,6 TL	(72.000 + 60.000 + 67.200) ÷ 4.000 = 49,8 TL
Ürün B	(42.000 + 45.000 + 33.600) ÷ 1.000 = 120,6 TL	(42.000 + 45.000 + 100.800) ÷ 1.000 = 187,8 TL

Genel giderin çoğu makineden (enerji, amortisman, bakım) kaynaklanıyorsa doğru ölçü makine saatidir. Adede göre dağıtım B'yi olduğundan 67 TL ucuz gösterir. B'yi bu maliyetle fiyatlayan bir işletme her satışta zarar edebilir ve bunu ancak yıl sonunda fark eder.

Fire ve duruşun maliyete etkisi

Fire: A ürününde fire oranı %5'ten %10'a çıksın. Aynı sağlam adet için tüketilen malzeme 18 TL yerine yaklaşık 18 × 0,95 ÷ 0,90 = 19 TL olur. Ayrıca hatalı ürünlerin makine ve işçilik süresi de sağlam ürünlere yüklenir. Fire oranının hesabını fire oranı hesaplama yazısında anlattık.
Duruş: Genel üretim giderlerinin büyük kısmı sabittir. Makine arıza nedeniyle ayda 30 saat daha az çalışırsa aynı 168.000 TL daha az ürüne bölünür; birim maliyet üretim hacmi düştüğü oranda artar. Duruş kayıplarının ölçümünü OEE nedir yazısında verdik.

Standart maliyet ve gerçekleşen maliyet

Standart maliyet, reçete ve rota üzerinden önceden hesaplanan olması gereken maliyettir; fiyat teklifleri bununla verilir. Gerçekleşen maliyet ise iş emri bittikten sonra fiilî tüketim ve sürelerle hesaplanır.

İkisi arasındaki fark üç kaynaktan gelir:

Fiyat farkı: Malzeme reçetede 18 TL, satın alma 20 TL'ye yapılmış.
Miktar farkı: Reçetede birim başına 1,2 kg, fiilen 1,3 kg tüketilmiş (fire ya da reçete hatası).
Süre farkı: Rotada 3 dakika, fiilen 3,5 dakika sürmüş.

Farkın hangi kaynaktan geldiğini ayırmak için iş emri bazında malzeme tüketimi ve süre kaydı gerekir; ay sonu toplamı bu ayrımı yapmaya yetmez.

Hesabı sürekli kılmak

Maliyet hesabı ay sonu yapılan bir tablo çalışması olarak kaldığında karar için geç kalır. Güncel ve güvenilir birim maliyet için malzeme çıkışı, üretim süresi ve fire iş emrine anında kaydedilmelidir. Ürünümüz Sisdem reçete, iş emri ve stok hareketlerini aynı veride tuttuğu için her iş emri kapandığında gerçekleşen maliyeti standart maliyetle karşılaştırır. Atölyedeki süre ve fire kaydı üretim takip terminali ile alınır.