MES nedir? Üretim yürütme sistemi ve ERP ile farkı

MES (üretim yürütme sistemi), atölyede o anda neyin, hangi makinede ve kim tarafından üretildiğini kaydeden ve yöneten yazılımdır. Sağlam ve hatalı adet ile makinenin neden durduğu da bu kayıttadır. ERP'nin planladığı iş emrini, atölyede adım adım yürütür.

ERP ile MES arasındaki ayrım zaman ölçeğindedir. ERP gün ve hafta düzeyinde planlar: hangi sipariş, hangi hafta, hangi malzemeyle. MES dakika ve saniye düzeyinde çalışır: şu an hangi iş emri çalışıyor, makine ne zamandır duruyor, bu partinin hammaddesi hangi lottan geldi.

Bir iş emrinin yolculuğu

Adım	Sistem	Ne olur
Sipariş alınır, malzeme ihtiyacı hesaplanır	ERP	Satış siparişi, malzeme ihtiyacı, satın alma
İş emri açılır	ERP	Ürün, miktar, termin, reçete
İş emri makinelere sıralanır	MES	Hangi makinede, hangi sırayla, hangi vardiyada
Operatör işi başlatır	MES	Başlama zamanı, operatör, kullanılan malzeme partisi
Makine çalışır	MES	Adet, çevrim süresi, duruşlar ve nedenleri
Kalite kontrol	MES	Ölçüm değerleri, hatalı adet ve neden
İş biter	MES → ERP	Sağlam adet stoğa girer, malzeme düşer, maliyet hesaplanır
Sevkiyat ve fatura	ERP	İrsaliye, fatura, cari hesap

İki sistem arasındaki bu el değiştirmenin bozulduğu yerde sorun başlar: MES'te biten iş ERP'ye geç aktarılırsa stok yanlış görünür ve satış yanlış termin verir.

MES'in kapsadığı işler

Uluslararası üretim sistemleri standardı (ISA-95), fabrikadaki yazılımları katmanlara ayırır: makineyi doğrudan kontrol eden katmanlar en altta, iş planlaması (ERP) en üstte, üretim yürütme (MES) ise aradadır. MES katmanında yer alan başlıca işlevler şunlardır:

İş emri sıralama ve atölyeye dağıtım
Üretim verisi toplama: adet, süre, duruş
Kalite verisi ve izlenebilirlik: hangi ürün, hangi hammadde partisi, hangi makine
Performans ölçümü: kullanılabilirlik, performans, kalite; bunların çarpımı olan göstergeyi OEE nedir yazısında anlattık
Bakım talebi ve duruş yönetimi
İş gücü takibi: kim hangi işte ne kadar çalıştı

KOBİ'nin ayrı bir MES'e ihtiyacı var mı?

Her üretici büyük ve ayrı bir MES paketine ihtiyaç duymaz. Karar için şu ölçütlere bakılabilir:

Durum	Öneri
Az makine, basit rota, günlük birkaç iş emri	ERP'nin iş emri modülü ve bir üretim takip terminali yeterli
Çok makine, sık ürün değişimi, kapasite darboğazı	Makine verisi toplama ve sıralama gerekir; MES işlevleri ERP ile birlikte çalışmalı
Müşteri parti bazında izlenebilirlik istiyor (otomotiv, gıda, medikal)	İzlenebilirlik kaydı zorunlu; MES katmanı şart
Sürekli üretim, çok sayıda süreç değeri (sıcaklık, basınç)	Makine verisinin otomatik alınması şart

Küçük işletmeler için en uygun yol, ERP ile MES'i ayrı ürünler olarak satın almak yerine aynı veri üzerinde çalışan, ofis ile atölyeyi birleştiren bir sistem kurmaktır. Böylece iki sistem arasındaki aktarım sorunu hiç doğmaz.

MES verisi kimin işine yarar?

Atölyeden toplanan veri yalnız üretim müdürü için değildir. Planlamacı, hangi makinenin gerçekte ne kadar boş kapasitesi olduğunu görür ve termini tahminle değil kayıtla verir. Kalite sorumlusu, müşteri şikâyeti geldiğinde ilgili ürünün hangi gün, hangi makinede ve hangi hammadde partisiyle üretildiğini dakikalar içinde bulur. Bakım ekibi, arıza kayıtlarından hangi makinenin hangi parçasının sık bozulduğunu çıkarır ve yedek parçayı önceden tutar. Muhasebe ise iş emri bazında gerçek süre ve malzeme tüketimini aldığı için maliyeti ay sonu tahminiyle değil, iş emri kapandığı anda hesaplar. Bu dört kullanıcının her biri aynı veriye kendi sorusuyla bakar; verinin bir kez ve doğru toplanması bu yüzden önemlidir.

Kurulum hangi makineden başlamalı?

Darboğaz makineyi bulun: Tesisin toplam çıktısını belirleyen, önünde iş biriken makine. İyileştirme burada doğrudan çıktıya yansır.
Veri toplamayı o makinede başlatın: Adet ve çalışma durumu makinenin kontrol ünitesinden (PLC) ya da sayaçtan otomatik alınır; duruş nedeni operatör terminalinden seçilir. Otomatik okumanın neden önemli olduğunu makineden üretim verisi toplamak yazısında anlattık.
Kod listelerini oturtun: Duruş ve hata nedenleri iki-üç hafta içinde netleşir.
Diğer makinelere yayın: Kod listeleri ve raporlar hazır olduğunda her yeni makine birkaç günde devreye girer.
ERP bağlantısını tamamlayın: Biten iş emri, fire ve malzeme tüketimi otomatik aktarılır.

İş emrinin planlanmasından atölyeye inen kısmını MRP nedir yazısında ele aldık.

Sisdem ürünümüz kurumsal kaynak planlama ile üretim yönetimini tek sistemde birleştirdiği için iş emri, atölye verisi ve stok aynı kayıtta tutulur. Makinelerden veri alınmasını makineden üretim verisi toplama, operatör kayıtlarını ise üretim takip terminali hizmetimizle kuruyoruz.