FIFO (first in, first out), Türkçesiyle ilk giren ilk çıkar, depoya önce giren malın önce kullanılması ya da sevk edilmesi kuralıdır. Terim iki farklı yerde kullanılır: depoda malın raftan hangi sırayla alınacağı ve muhasebede çıkan malın hangi alış fiyatıyla maliyetlendirileceği. Bu ikisi birbirinden bağımsızdır; depoda FIFO uygulayan bir işletme muhasebede ağırlıklı ortalama kullanabilir.
Depoda FIFO: fiziksel sıra
Depo tarafında FIFO'nun amacı eskiyen, bozulan, rengi solan ya da modeli değişen malın rafta unutulmamasıdır. Uygulamada şu araçlarla sağlanır:
- Parti (lot) numarası ve giriş tarihi: Her gelen parti etiketle işaretlenir. Aynı ürünün iki partisi yan yana dursa bile hangisinin eski olduğu okunur.
- Raf yerleşimi: Yeni gelen mal arkaya ya da üste, eski mal öne konur. Akışlı raflarda mal arkadan yüklenir, önden alınır; sıra kendiliğinden korunur.
- Toplama talimatı: Sevkiyat listesi yalnız ürün kodunu değil, hangi partiden alınacağını da yazar.
- Okutma kontrolü: Toplayıcı yanlış partiyi okutursa el terminali uyarı verir.
FEFO: son kullanma tarihi önce çıkar
Gıda, kimyasal, yapıştırıcı, boya ve ilaçta sıra giriş tarihine değil son kullanma tarihine göre kurulur: FEFO (first expired, first out). Sonradan gelen bir partinin son kullanma tarihi daha yakın olabilir; bu durumda FIFO yanlış partiyi çıkarır. Raf ömrü olan her malzemede parti kaydına son kullanma tarihi de yazılmalıdır.
Son giren ilk çıkar yöntemi depoda nerede görülür?
Bazı mallar doğası gereği son gelenin önce alındığı biçimde depolanır: açık alandaki kum, çakıl, kömür yığını ya da üst üste konan ve alttakine ulaşılamayan ağır levhalar. Bozulmayan ve eskimeyen bu mallarda fiziksel sıranın bir sakıncası yoktur. Ancak bu, muhasebede aynı yöntemin kullanılabileceği anlamına gelmez.
Muhasebede FIFO: maliyet sırası
Değerlemede soru şudur: Çıkan mal hangi fiyattan maliyete yazılacak, kalan mal hangi fiyattan stokta görünecek? Aynı malzemeyi iki farklı fiyattan aldığınızı varsayalım:
| Tarih | Hareket | Miktar | Birim fiyat | Tutar |
|---|---|---|---|---|
| 1 Mart | Alış | 1.000 kg | 50 TL | 50.000 TL |
| 15 Mart | Alış | 1.000 kg | 60 TL | 60.000 TL |
| 25 Mart | Üretime çıkış | 1.500 kg | ? | ? |
| Yöntem | Çıkışın maliyeti | Kalan 500 kg'ın değeri |
|---|---|---|
| İlk giren ilk çıkar | 1.000 × 50 + 500 × 60 = 80.000 TL | 500 × 60 = 30.000 TL |
| Ağırlıklı ortalama | 1.500 × 55 = 82.500 TL | 500 × 55 = 27.500 TL |
| Son giren ilk çıkar | 1.000 × 60 + 500 × 50 = 85.000 TL | 500 × 50 = 25.000 TL |
Fiyatların arttığı bir dönemde ilk giren ilk çıkar en düşük maliyeti ve en yüksek dönem sonu stoğunu verir; kâr ve dolayısıyla vergi matrahı daha yüksek çıkar. Son giren ilk çıkar tersini yapar. Ağırlıklı ortalama ikisinin arasında kalır. Tablodaki fark yalnız 5.000 TL görünse de yüzlerce kalemde ve yüksek enflasyonda yıllık sonuç önemli ölçüde değişir.
Mevzuat ne diyor?
213 sayılı Vergi Usul Kanunu md. 274'ün bugünkü metni kısadır: "Emtia, maliyet bedeliyle değerlenir." Satış bedelinin maliyetin %10 ve daha fazla altına düştüğü durumlarda emsal bedeli uygulanabileceği de aynı maddededir. Maliyetin hangi sırayla hesaplanacağı kanunda sayılmaz.
Son giren ilk çıkar yöntemi ise bir dönem kanunda açıkça yer aldı. 4008 sayılı Kanunun 8. maddesi (Resmî Gazete, 6 Temmuz 1994, sayı 21982) md. 274'e "Mükellefler ... emtianın maliyet bedelini, son giren ilk çıkar yöntemini uygulamak suretiyle de tespit edebilirler" hükmünü ekledi. 5024 sayılı Kanunun 1. maddesi (Resmî Gazete, 30 Aralık 2003) maddeyi bugünkü haliyle yeniden yazdı ve bu hüküm metinden çıktı. Bu nedenle son giren ilk çıkar yöntemi bugün vergi değerlemesinde kullanılmaz.
Finansal raporlama tarafında Kamu Gözetimi Kurumunun yayımladığı TMS 2 Stoklar standardı (paragraf 25) birbirinin yerine kullanılabilen stokların maliyetinin "ilk giren ilk çıkar (FIFO) veya ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi kullanılarak" belirleneceğini söyler. Uygulamada vergi kayıtlarında da bu iki yöntem kullanılır. Hangisini seçeceğinize ve yöntemi değiştirip değiştiremeyeceğinize mali müşavirinizle karar verin; seçilen yöntem her dönem aynı biçimde uygulanmalıdır.
İkisini karıştırmamak için
| Soru | Depo (fiziksel akış) | Muhasebe (maliyet akışı) |
|---|---|---|
| Kim karar verir? | Depo ve kalite sorumlusu | Mali müşavir, finans |
| Neye göre? | Raf ömrü, eskime, müşteri şartı | Mevzuat ve raporlama standardı |
| Nerede tutulur? | Parti ve raf kaydı | Maliyet ve stok değerleme kaydı |
| Son giren ilk çıkar mümkün mü? | Yığın ve istif malında fiilen olur | Vergi değerlemesinde kullanılmaz |
Program seçerken bu ayrımı destekleyip desteklemediğine bakın: parti bazında toplama önerisi (fiziksel) ile ağırlıklı ortalama ya da ilk giren ilk çıkar maliyet hesabı (muhasebe) ayrı ayrı ayarlanabilmelidir.
Uygulamaya geçerken
İlk adım parti takibidir; parti numarası olmayan depoda FIFO ancak göz kararı uygulanır. Parti ve raf adresinin nasıl tanımlandığını stok takibi nasıl yapılır yazısında anlattık. FIFO'nun etkisini ölçmek için eski partilerin ne kadar beklediğine, yani stok devir hızına kalem bazında bakabilirsiniz.
Barkod ve stok takip sistemi kurulumlarında parti etiketini mal kabulde basıyor, sevkiyatta toplama listesini en eski ya da son kullanma tarihi en yakın partiye göre sıralatıyoruz. Toplayıcının yanlış partiyi okuttuğunda uyarı alması için depo ve sayım terminalleri aynı parti kaydıyla çalışır.
Kaynak: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu md. 274, 4008 sayılı Kanun, RG 21982, 5024 sayılı Kanun, RG 30.12.2003, TMS 2 Stoklar
Destek ve teklif
Bu konudaki kurulum ve destek talepleriniz için iletişim formunu kullanabilirsiniz.
Teklif alın